Complex trauma (of complexe PTSS) ontstaat door langdurige, herhaalde traumatische ervaringen, vaak in de kindertijd (zoals mishandeling, verwaarlozing), waarbij ontsnappen moeilijk was en de dader een vertrouwde persoon kon zijn. Het gaat dieper dan enkelvoudige PTSS en beïnvloedt zelfbeeld, emotieregulatie, relaties en de lichaamsbeleving, met symptomen als dissociatie, chronische angst, schuldgevoelens en fysieke klachten
Hoe complex trauma ontstaat?
Je ziet een gezin dat alles op orde heeft. Ze komen op tijd. Ze praten vriendelijk. Ze maken grapjes alsof ze een sitcom repeteren. Op het schoolplein krijgen ze bewonderende blikken. In de straat heten ze “zo’n betrokken gezin”.
En jij voelt iets anders.
Niet direct. Eerst alleen een lichte druk. Alsof je borst een maat kleiner wordt zodra je binnen bent. Alsof je vanzelf zachter gaat praten, net iets netter gaat zitten, net iets meer je best doet. Zonder dat iemand daar ooit om vraagt.
Dat is precies het punt.
Complex trauma ontstaat vaak niet door één explosie. Het groeit in een klimaat. Een klimaat waarin je leert dat verbinding veilig is zolang jij jezelf inruilt.
Van buiten warm, van binnen strak
Sommige gezinnen lijken hecht, maar functioneren als één organisme. Alles is samen. Alles is wij. Alles is “lekker gezellig”.
Tot je merkt dat “hecht” soms betekent dat je eigen ruimte verdacht wordt. Dat een grens voelt als afwijzing. Dat een eigen voorkeur meteen vragen oproept.
Niet hardop en niet agressief.
“Je gaat toch niet alleen?”
“Waarom doe je zo moeilijk?”
“Doe normaal, het is toch familie?”
Het is subtiel. En subtiel is lastig uit te leggen aan iemand die het niet voelt. Daardoor ga je vaak twijfelen aan jezelf. Misschien stel ik me aan. Misschien ben ik ondankbaar. Misschien ben ik te gevoelig.
En ondertussen leer je: rust in het gezin is jouw taak.
De eettafel waar je stem verdwijnt
Aan tafel gaat het over van alles. School, werk, plannen. Iedereen praat door elkaar. Het lijkt levendig.
Jij wilt iets zeggen. Iets kleins. Over een vriend, een keuze, een idee. Je begint. Iemand onderbreekt je. Niet onvriendelijk, meer automatisch. Het gesprek dendert door. Jij lacht mee. Je trekt je woorden terug alsof ze te groot waren.
Later zegt iemand: “Je zegt ook nooit wat.”
En jij denkt: dat heb ik dus wél geprobeerd.
Hier leert een kind iets slims en verdrietigs: praten heeft pas zin als het past. Je wordt niet stil omdat je niks te zeggen hebt. Je wordt stil omdat je systeem je traint om mee te bewegen.
Het schoolrapport dat eigenlijk een gezinsrapport is
Een acht op je toets voelt even fijn. Tot je thuis komt.
“Mooi. Volgende keer een negen.”
Niet als straf. Meer als vanzelfsprekend. Alsof jouw prestaties een bewijs zijn dat het gezin klopt. Jij wordt het visitekaartje.
En stel dat je een vijf haalt. Dan verandert de sfeer. Niet met boosheid, wel met teleurstelling die als mist door het huis kruipt. Iedereen doet alsof er niets aan de hand is, maar jij voelt het tot in je knieën.
Je leert: als ik presteer, blijft het licht aan.
Het feestje waar jij de sfeer bewaakt
Verjaardag. Veel mensen.
Jij scant de ruimte. Wie is gespannen? Wie kijkt kort? Wie voelt zich buitengesloten? Je maakt een grapje. Je haalt iemand erbij. Je stelt gerust. Je regelt, zonder dat iemand het vraagt.
Later zegt iemand: “Wat ben jij toch sociaal.”
En jij lacht, terwijl je eigenlijk moe bent. Dit is geen talent. Dit is een overlevingsstrategie die je vroeg hebt geleerd.
De familie appgroep als controlekamer
Er is altijd contact. Een stroom van berichtjes, foto’s, updates. Het lijkt liefdevol.
Tot je even niet reageert.
Dan komen er grappen. Daarna vragen. Daarna opmerkingen die zogenaamd luchtig zijn.
“Alles goed daar?”
“Je bent wel stil.”
“Je vergeet ons zeker.”
Je leert: afstand nemen heeft consequenties. En omdat je die consequenties al voelt vóór ze komen, blijf je beschikbaar. Altijd net genoeg. Altijd paraat.
Voorbeeld 5. De ruzie die nooit ruzie heet
In sommige gezinnen wordt spanning niet uitgesproken. Er is stilte en een andere toon. Een plotselinge drukte met opruimen. Een extra harde lach.
Jij voelt de temperatuur dalen maar niemand benoemt het. Jij gaat harder werken. Vrolijker zijn en meegaander worden. Je probeert de lucht te repareren.
Dit is een belangrijke bouwsteen van complex trauma: onuitgesproken spanning waar jij verantwoordelijk voor wordt gemaakt.
De kern. Jij mag meedoen, zolang jij niet te veel jij bent
In de psychologie heet dit enmeshment, verstrengeling. Grenzen raken vaag. Emoties lopen door elkaar. Wij krijgt voorrang op ik.
Je voelt je verantwoordelijk voor de stemming van de ander
Nee zeggen roept schuld op in plaats van rust
Je legt je grens uit tot je hem zelf niet meer terugvindt
Teleurstelling bij een ander zet jou automatisch aan het werk
Ontspannen lukt pas als iedereen tevreden is
Hier groeit iets pijnlijks: je leert dat nabijheid alleen veilig is als jij jezelf kleiner maakt. En dat heeft gevolgen. Niet alleen in je hoofd ook In je lijf.
Volwassen worden met een alarmsysteem dat nooit uitgaat
Als je later grenzen probeert te stellen, protesteert je lijf alsof je iemand verraadt. Hartslag omhoog. Kaken strak. Een golf schuld die nergens logisch bij voelt.
Je gaat praten. Verklaren. Verantwoorden. Je probeert je nee netjes te maken. Verteerbaar. Acceptabel. Alsof jouw grens pas geldig is zodra iemand hem begrijpt.
En precies daar zie je hoe vroeg het begon. Je bent volwassen, maar je systeem leeft nog in de logica van toen.
Hoe het zich later laat zien
In relaties trek je vaak dezelfde draad door.
Je kiest mensen die veel nodig hebben
Je voelt je snel schuldig als je ruimte neemt
Je checkt continu of de ander nog oké is
Je vindt conflict spannend, zelfs als het klein is
Je denkt vaak: als ik het maar goed uitleg, komt het goed
Op je werk ben je vaak de redder. De lijmer. De stabiele factor. De collega die altijd inspringt. Totdat je merkt dat je leegloopt op applaus dat je zenuwstelsel niet kan vullen.
Waarom dit zo verwarrend is
Omdat het er aan de buitenkant goed uitziet.
Er is aandacht. Er is betrokkenheid. Er zijn rituelen. Er is zorg. Soms zelfs veel zorg. Alleen heeft die zorg een onzichtbare prijs: jij moet passen. En als je jarenlang leert passen, verlies je het gevoel van waar jij begint en de ander eindigt. Dat is wat complex trauma doet. Het haalt de contouren weg.
En nu dan?
Dit is het hoopvolle stuk, en ja, er komt een beetje humor bij. Want jij bent niet geboren als emotionele helpdesk met 24 uurs service.
Herstel begint met terugvinden wat van jou is.
Je gevoel, tempo, ruimte, nee of ja zeggen,
Niet als nieuwe truc om het goed te doen, maar als thuiskomen.
Begin klein. Eén moment per dag waarin je jezelf serieus neemt. Eén keuze die niet bedoeld is om iemand anders gerust te stellen. Eén grens die je neerzet zonder essay erbij. Je hoeft het niet perfect te doen. Je hoeft het alleen te doen.
En als je dit leest en denkt: dit ben ik, dit herken ik, dit doet pijn.
Dan heb je al iets groots gedaan. Je hebt gezien wat er speelt. En wie het eenmaal ziet, kan het niet meer ontzien. Dat is confronterend, en het is ook vrijheid.
Trauma Coaching
Retraites-Europa biedt trauma retreats die veiligheid serieus nemen.
Dat betekent dat er aandacht is voor:
- Rustige setting en heldere structuur
- Trauma sensitieve begeleiding
- Werkvormen die het lichaam betrekken
- Ruimte voor stilte, slaap en herstel
- Altijd individuele coaching